Geology of Afghanistan

Afghanistan has some of the most complex and varied geology in the world. The oldest rocks are Archean and they are succeeded by rocks from the Proterozoic and every Phanerozoic system up to the present day. The country also has a long and complicated tectonic history, partly related to its position at the western end of the Himalaya. This diverse geological foundation has resulted in a significant mineral heritage with over 1400 mineral occurrences recorded to date. Historical mining concentrated mostly on precious stone production, with some of the oldest known mines in the world believed to have been established in Afghanistan to produce lapis lazuli for the Egyptian Pharaohs. More recent exploration in the 1960s and 70s resulted in the discovery of significant resources of metallic minerals, including copper, iron and gold, and non-metallic minerals, including halite, talc and mica. The bedrock geology of Afghanistan can be thought of as a jigsaw of crustal blocks separated by fault zones, each with a different geological history and mineral prospectivity. This jigsaw has been put together by a series of tectonic events dating from the Jurassic.

North Afghanistan

The Tadjik block of northern Afghanistan formed the southern margin of the Eurasian continental plate during Permo-Triassic times. The Palaeozoic basement was intruded by Triassic granitoids as a result of subduction related to the first stages of the closure of the Tethys Ocean during the Cimmeride Orogeny. Subsequent to this, a Jurassic clastic sequence was deposited, which changes upwards to Cretaceous carbonate platform sedimentation. This area is now the prime target for hydrocarbon exploration, although the exposed granitoids in the northeast of the block are prospective particularly for precious (and base) metal mineralisation, and further exploration of the occurrences identified to date is warranted.

The Cimmeride Orogeny

During the Triassic, parts of the northern edge of the Gondwanaland supercontinent broke away and began drifting north, before colliding with the Tadjik block, resulting in the Cimmeride Orogeny. The orogeny is marked by two distinct collisions which brought first the Farad block against the Tadjik block, followed closely by the Helmand block against the Farad block. The Herat Fault system marks the suture line of this first collision, which was finished by the beginning of the Cretaceous, and the Panjao Suture marks the line of the second collision that was complete by early Cretaceous times. Both suture zones are ophiolite bearing, and the Herat Fault system in particular has had a long history of sedimentation and igneous activity up to the present. The Farad block was subsequently overlain by Upper Jurassic-Cretaceous sediments and the Helmand block by Cretaceous sediments only. During this period the Pamir and West Nuristan blocks of northeast Afghanistan were also accreted onto Eurasia. These four blocks, together with the Tadjik block, are collectively known as the Afghan Block. Due to processes discussed below, the southeastern margin of this Block is considered prospective for precious and base metal mineralisation, as well as rare metals in the numerous pegmatite fields.

The Himalayan Orogeny

Following a brief period of quiescence, tectonic activity began once again as India drifted north, away from Gondwanaland and towards the enlarged Eurasian plate with the Afghan block at its southern margin. The first evidence of this is preserved as the Kandahar volcanics, which marked the beginning of the development of a volcanic arc on the margins of the Eurasian plate. These were intruded by subduction-related, 'I-type' granitoids in the Helmand and West Nuristan blocks (during the Cretaceous to early Tertiary). This geological setting is highly prospective for a number of different mineralisation styles, and the large number of mineral discoveries to date only reinforces the potential of the east-central Afghanistan region. Igneous activity was not confined to this region, with younger (Oligocene) alkaline intrusions and basaltic extrusions in the Farad Block and the sedimentary basins within the Herat Fault Zone. The chemistry of these rocks suggests derivation from a mantle source beneath a zone of continental extension (within an overall setting of dextral transtension). Oligocene granitoids were also intruded into the thickened continental crust of northeast Afghanistan. By the start of the Tertiary, the widespread marine sedimentation that had preceded the Himalayan Orogeny had become restricted to the Tadjik Block and by Neogene times even this had become localised as the collision of India began to raise the area above sea level. Himalayan deformation of the Afghan Block resulted in the reactivation of many of the internal block boundaries including the Herat Fault system (as discussed above, but not active since the Miocene) and the Chaman Fault system (which marks the southeast edge of the Afghan Block and is still active to the present day). Folding and thrusting of the Mesozoic sediments also led to basin inversion and imbrication with the Palaeozoic basement.

East Afghanistan

To the east of the Afghan Block is a complex collage of tectonic units that marks the collision zone with the Indian plate. During the Cretaceous period, the East Nuristan volcanic arc was accreted to the margin of Eurasia (although magamatism continued into the Eocene). This was followed by the docking of the Kabul Block. The Kabul Block is somewhat of an enigma in Afghan geology. It includes, to the west and east, the Kabul and Khost ophiolites respectively, but is itself formed of Lower Palaeozoic basement overlain by Mesozoic sediments. It is now believed that the Block was a sliver of continental crust, separated from the Indian and Afghan blocks by oceanic crust that got caught up in the collision and was accreted to the edge of the Afghan Block before final collision with India. The Kabul Block is particularly prospective for sediment-hosted copper in its basement sediments and chromite in the ophiolites. The final block in the Afghanistan jigsaw is the Katawaz Basin in Southeast Afghanistan. This is interpreted as a flexural basin on the western margin of the Indian Plate where subsidence synchronous with sedimentation resulted in the deposition of more than 10 km of Tertiary sediments before shortening and inversion in the late Tertiary as India finally collided with Afghanistan. Sedimentation across the country since this time has been continental, with large areas of Quaternary deposits particularly across the very north and south of the country.

 

استخراج لاجورد و سنگهای قیمتی

 

کار استخراج فنی لا جورد معادن کران و منجان ولایت بدخشان تاسه ماه دیگر توسط سکتور خصوصی اغاز می گردد.لاجورد از جمله احجار نیمه قیمتی ایست که از ان برای مسایل تزئینی مثل تزئین اثار ، خانه ها ، قصرها ، اجناس قیمتی و نگین زیورات ، استفاده میشود .به گفته مقامات وزارت معادن ، از درک استخراج لاجورد معادن کران و منجان که از جمله بهترین لاجورد دنیاست ، سالانه ملیون ها دالر عاید دولت افغانستان میشود .قراراست از جمله شش کمپنی خصوصی شرکت کننده در دواطلبی ، یکی ان ازسوی دولت برای استخراج لاجورد این معادن بزودی انتخاب شود .دولت در حالی کار استخراج لاجورد معادن کران و منجان را به دواطلبی سکتور خصوصی می سپارد که سالانه حدود دوصد و بیست تن لاجورد این معادن ازسوی سلاح بدستان محلی استخراج و بدون انکه به دولت نفعی برسد ، به پاکستان قاچاق میشود .دیپلوم انجنیر خوژمند علومی سخنگوی وزارت معادن در مصاحبه با خبرنگار اژآنس باختر گفت، پرو پوزل کمپنی های شرکت کننده در داوطلبی تکمیل شده و قراراست تا سه ماه دیگر کمپنی ایکه برنده میشود ، با وسایل تخنیکی دست داشته اش ، استخراج لاجورد معادن کران و منجان را تحت نظر انجنیران ما اغاز کند. سخنگوی وزارت معادن علاوه کرد : بعداز انکه یکی از کمپنی ها در این داوطلبی برنده شد، موضوع استخراج سالانه لاجورد این معادن را با کمپنی مذکور درمیان می گذاریم .موصوف افزود: نظر به پالیسی ما کمپنی ایکه استخراج لاجورد این معادن را بدوش میگیرد ، با ید سالانه دوصد تن لاجورد را استخراج و در بدل ان ، پانزده در صد تکس به دولت بپردازد .سخنگوی وزارت معادن میگوید لاجوردیکه قرار است توسط یکی از کمپنی های داوطلب استخراج شود ، ابتدا جهت سورت بندی ، قیمت گذاری وطی نمودن مراحل قانونی ، به مرکز ی که دراین زمینه توسط متشبثین خصوصی در کابل ایجاد شده است ،انتقال می یابد، بعدا" این لاجورد را تجار از نزد کمپنی استخراج کننده خریداری کرده و بنام لاجورد افغانستان در بازار های جهانی بفروش می رسانند .لاجورد از نگاه کیفیت درده سورت تقسیم بندی میشود که هر سورت از نگاه کیفی و مادی تفاوت های فراوانی دارد به گفته متخصصین معادن ، بهترین لاجورد انست که مواد اجنبی را در خود نداشته و دارای رنگ خوب ، شفاف و بدون درز ، جغز و حباب باشد .به گفته انجنیر علومی ، در بازار های جهانی یک کیلوگرام لاجورد سورت اول تا دهم، از دو هزار دالر تا یکصدو پنجاه دالر به فروش می رسد .سخنگوی وزارت معادن ، لاجورد کران و منجان افغانستان را با کیفیت ترین و بهترین لاجورد جهان دانست. وی گفت : بهترین معادن لاجوردی که جهان با ان اشنایی دارند ، در امریکایی جنوبی است ولی لاجورد ما بالاتر از لاجورد امریکای جنوبی است .به گفته سخنگوی وزارت معادن ، لاجورد افغانستان حتی در قسمت های تزئینی تابوت های فراعنه مصر نیز دیده شده است .علومی می گوید : مقدار لاجورد معادن کران و منجان تا بحال مشخص نشده است ولی دولت می تواند با استخراج لاجورد این معادن ، سالیان متمادی پول گزافی بدست اورد .مقامات وزارت معادن به این باوراند که استخراج فنی لاجورد کران و منجان علاوه از اینکه سالانه ملیونها دالر را به دولت عاید می کند ، از استخراج و قاچاق ان به پاکستان نیز می کاهد .سخنگوی وزارت معادن می گوید ، در حال حاضر ، سلاح بدستان محلی شب هنگام لاجورد این معادن را استخراج و از طریق چترال پاکستان که با ولایت بدخشان افغانستان هم سرحد است ، به مالگه مندوی پشاور انتقال می دهند، سپس تجار این لاجورد را با پول ناچیزی خریداری کرده ، بعداز دادن شانزده در صد تکس به حکومت پاکستان ، بنام لاجورد پاکستان به قیمت گزاف در بازار های جهانی بفروش می رسانند .سخنگوی وزارت معادن ، از مسوولین امنیتی بدخشان انتقاد نموده گفت : مسوولین امنیتی بدخشان در جلو گیری از استخراج و قاچاق لاجوردمعادن کران و منجان ، اقدام شفافی ندارند .این در حالیست که والی بدخشان چندی قبل به خبرنگار اژآنس باختر گفته بود که قوماندانی امنیه انولایت ، دوصد پولیس را جهت حراست از لاجورد معادن کران و منجان درساحه ، مستقر نموده است .معادن لاجورد کران و منجان در دورترین نقطه جنوبی ولایت بدخشان، درمیان کوه ها و دره های پرخم و پیچ ، موقعیت دارد .

 

 

مـقـدمــه

 

 

                   زلزله از پديدهاي طبيعي است كه درطول تاريخ حيات بشر بارها انسان را به وحشت انداخته و باعث تخريب شهرها وروستاهاي زياد همراه باتلفات انساني شديد و داغ دار نمودن انسان بوده است . به گونه اي كه انسان چون خود را در مقابل آن عاجز ودرمانده ديده ، آن را به پديده هاي ماوراء طبيعت و خشم خدايان برانسان دانسته است .

         دراين سال هاي اخير شايعات زيادي مبني براتفاق زلزله در برخي شهرها ازحمله درتهران ورد زبان هر كسي گشت ونگراني هاي را ايجاد نمود. از طرف ديگر لرزش هاي گاه به گاه تهران اين شايعات را تقويت مي نمود .

         در هر صورت اين خطر، با توجه سابقه تاريخي زلزله تهران و مناطق اطراف و دوره بازگشت زلزله هاي بزرگ ، تهران را تهديد مي كند .

         هركسي بنا به موقعيت خود موظف است تا بكوشد با اين پديده وراههاي موثر در كاهش تلفات وخسارات ناشي از آن آشنا گردد وبه ديگران نيز آنهارا بياموزد . لذا با توجه به اين مطلب وشايعاتي كه رواج يافت تلاش نمودم تا درحد توان آموخته ها واطلاعات خودرا به دانش آموزان خود بياموزم كه نتيجه ان تهيه اين جزوه پيش رو شد .

         در تهيه اين نوشته از منابع وماخذ كتابخانه اي ومنابع اينترنتي و تجربيات آموزشي خود استفاده نموده ام كه در پايان جهت آشنايي واستفاده اين منابع ذكر شده است.              

براي شناخت هر پديده اي درجهان واقع لازم است ابتداازآن تعريف مناسب ونسبتاً جامعي داشته باشيم ، چرا كه بدون دانستن تعريفي مناسب ازآن نمي توان به كنه پديده پي برد وآن رابه خوبي درك نمود.

مردم عامي دركلامي ساده زلزله راحركت ناگهاني زمين ناشي ازخشم نيروهاي ماوراء الطبيعه وخدايان مي دانند كه بر بندگان عاصي وعصيــــــانگر خودكه نافرماني خداخود را نموده ومرتكب گناهان زيادي شده اند مي داننــد .

اگر چه امروزه با گسترش دانش تجربي اين تعريف در زمره اباطيل وخرافات قرارگرفته ،ولي هنوز در جوامع ومردم كم دانش وجاهل مورد قبول است.

درفرهنگ تك جلدي عميد زلزله را با فتح حروف‌‌ ‍‍‍‍‎‏« زَ» و « لَ » يعني زَلزلَه برخلاف آنچه در زبان عامه مردم رايج است ، آورده ومي نويسيد :

         « زمين لرزه ، لرزش وجنبش شديد ويا خفيف قشر كره زمين كه به نقصان درجه حرارت مواد مركزي واحداث چين خوردگي وفشار يادر اثر انفجارهــاي آتشفشاني بوقوع مي رسد .»

         در فرهنگ جغرافيا تاليف پريدخت فشاركي وهمچنين در فـــــرهــــنـگ جغرافيائي  تاليف مهدي مومني تعريفي مشابه هم به گونه زير ارائه شده است:

         «جنبش يا تكان پوسته زمين كه به صورت طبيعي ناشي از زير پوسته زمين است بعضي وقتها زلزله باعث تغييراتي در سطح زمين مي شود ، اما اغلب زيان بوجود آمده ناشي ازتكان ها فقط محسوس است وممكن است زلزله بوسيلــــه يك انفجار آتشفشاني بوجود آيد. زلزله در حقيقت در بيشتر نواحي آتشفشاني امري عادي است  واغلب قبل ويا همزمان با انفجار اتفاق مي افتد . اصل زلزلـــه تكتونيكي است واحتمالاً وجود يك شكست لازمه آن است . موجهاي زلزلـــه دست كم در سه جهت اتفاق مي افتد ودر يك مسافت قابل ملاحظه از مكــــان اصلي بطور جداگانه حس مي شوند . وقتي امواج زلزله ازمكاني مي گـــــــذرد زمين وساختمانها مي لرزند وبه جلووعقب مي روند .بالاترين زيان ناشي اززلزله هميشه در مركز زلزله يعني جائي كه حركت بالاوپائين است نيست امـــــــــا در مكانــــهائي كه موجهاي زلزله بصورت مايل به سطح مي رسد ونزديك مركــز زلزلــــه باشند داراي بالاترين زيان مي باشند .يك زلزله شديد معمولاً بوســـيله يكسري ديــــگر ازتكانها همراه مي شود .زلزله اي كه كه در نزديك يازيردريا اتفاق مـــــي افتد سبب حركات شديدآبها شده وبعضي وقتها امواج بــــــزرگي ازآن ناشي مـــي شود ودر مسافت زياد اين امواج  ادامه پيــــدا مي كنند   وگاهگاهي باعث تلفات جــبران ناپذير ومرگ وميرمي شوند .طغيان نواحي ساحلي بيشتراز خود زلزلـــه بــــاعث خسارت مي شوند ، در نواحي آتشفشاني زلزله عملاً هر روز اتفاق مي افتـــد. به عنوان مثال در هاوائي هرساله صدهاتكانهاي كوچك ثبت مي شوند .»

درفرهنگ گيتا شناسي تاليف عباس جعفري آمده است:

         «جنبش سريع ومحسوسي كه درنتيجه جابجائي ويا جايگيري تخته سنگهاي زير پوسته زمين پديد مي آيد،در نتيجه اين جنبش يـــــــك سري لرزش هاي موجي شكل پديد مي آيدوگاه تغييرات ارتفاعي پوسته زمين راباعث مي گرددواغلب ضايعات وزيان هاي جاني وفراواني ازخود برجا ميگذارد.زمين لرزه بيشتر مخصوص نواحي آتشفشاني بوده وگاه باخروش وفوران كوههاي آتشفشاني همراه مي گرددودرحالات شديدشكستهاوبريدگيهاي مهم ومشخص درروي پوسته زمين از خــودبجـــــاي

ميگذارد.غالب زمين لرزه ها حداقل با سه نوع موج لرزاننده همراه است .در مركز وقوع زمين لرزه سه موج مزبور بطور همزمان اثرگذارده و ساختمانهاوتأسيسات واقع دراين منطقه را با نوسان هاي شديد به عقب و جـــــلوومي برد و حد اكثر خسارت و زيان در محلي كه امواج مزبور بطور مورب به سطح زمين مي رسندوارد مي سازد.....»

         محمود صداقت دركتاب“ زمين شناسي براي جغرافيا ” تعريفي بدينگونه ارائة مي دهد:

         «زمين لرزه عبارت است ازحركات ولرزش هاي ناگهاني و گذرا در زمين كه از ناحيه محدودي منشأ مي گيرد و ازآنجا درتمام جهات منتشر مي شوند.»

در كتاب فيزيكال جئوگرافي^[1][1] آمده است:

         «زلزله يكسري ازتكانها ولرزشهاي ناگهاني كه از آزاد شدن فشار در طول گسل هاي فعال ودر مناطق آتشفشاني فعال ناشي مي شود.تكانها ولرزشهاي سطح زمين كه در ارتباط با حركات پوسته زمين در زير زمين مي باشد.»

در فرهنگ آكسفورد آمده است:

«حركات ناگهاني وشديد سطح زمين.»

از تعاريف ذكر شده در فوق ومنابع ديگر مي توان برداشت زير را نمود:

«زلزله عبارت از حركات و ارتعاشات نا گهاني سطخ زمين ناشي از شكسته شدن سنگهاي پوسته زمين و رها شدن انرژي ذخيره شده در آنها است كه در صورت شدت زياد در مراكز انساني موجب خسارتهاوزيانهاي فراوان مي شود.»

زلزله از يكطرف موجب شكسته شدن و جابجائي بين توده هاي سنگي پوسته زمين مي شود و ازطرف ديگر همين جابجائي و شكسته شدن منجر به ايجاد امواج و انتشار در درون زمين مي شود ، مانند انداختن قطعه سنگي در حوض يا درياچه كه منجر به ايجاد امواجي مي شود.

زلزله مانند شكسته شدن قطعه چوب خشك شده اي مي ماند كه از يكطرف موجب گسيخته شدن چوب و از طرف ديگر موجب انتشار امواج در اطراف خود مي شود.

ساختمان زمين

         زير سطح زميني كه ما برآن گام مي گذاريم بـر خــلاف سطــــح سـخت وجامدآن ويژگيهاي خاص خود را دارد .با افزايش عمق هم جنس وهم حالت مواد سازنده زمين تغيير      مي كند . اين همان چيزي است كه باعث تعجب و شگفتي مي شود . كره زمين را براساس تغيير خواص فيزيكي وشيميايي آن به چند لايه تقسيم مي نمايند.

شكل 1

1-پوسته

         دانشمندان علوم زمين و زلزله شناس با مطالعه امواج ثبت شده زلزله ها درايستگا ههاي زلزله سنجي وزلزله شناسي به اين واقعيات متفاوت از هم پي برده اند. اولين بررسي ها كه در اين زمينه انجام شده است بيانگر تغيير روند امواج در اعماق چهل كيلومتري خشكيها و پنج كيلومتري كف اقيانوسها مي باشد جائي كه بنام حد فاصل بين پوسته و گوشته شناخته مي شود و به افتخار كاشف آن« موهوروويچ» استاد دانشگاه زاگرب به نام انفصال «موهو» معروف شده است . ضخامت متوسط قسمت جامد پانزده كيلومتر و وزن مخصوص آن 2.7 است .

         اين انفصال مرز بين انواع مختلف سنگها است و با يك افزايش تند در سرعت امواج   PوS مشخص مي شود . اين قسمت از زمين بنام“ پوسته ” زمين معروف است كه درمقايسه با شعاع زمين ضخامت نا چيزي دارد .

موضوع تحقيق:سنگ هاي اتشفشاني و انواع كلاسيك چهارگانه فعاليت هاي اتشفشاني

 

محقق:میراجان سنایی جعفریان

دانشجوي رشته زمين شناسي

1-سنگهاي اتشفشاني

سنگهاي اتشفشاني برخلاف سنگهاي متبلوربه طوركامل مطبلورنيستنديعني بعدازيك سردشدگي اوليه دراعماق زمين كه ممكن است بلورهايي دران تشكيل شود به محض رسيدن به طبقات رد پوسته زمين عمل تبلور متوقف مي گردد بنابراين سنگهاي اتشفشاني دردومرحه متبلورمي شوند به اين قبيل سنگها ميكروليتي نيز ميگويندزيرا خميرسنگ براثرسرددن سريع ازبلورهاي ميكوسكپي به صورت بافت ميكروليت تشكيل مي يابدوبلورهاي قابل رؤيت با چشم غيرمسلح(فتوكريستالها)بسياركم بوده ويااصلا وجودندارند.درمواردي سنگهاي اتشفشاني به شكل شيشه اند ازان جمله مي توان اسكوريها رانام بردكه ضمن فعاليت اتشفشان به بيرون پرتاب ميشوندويا ابسيدين كه ازردشدن موادمذاب جاري حال ميشودو شباهت زيادي به خرده شيشه هاي سياه رنگ دارد.تركيبات شيميايي سنگهاي اتشفشاني ونگهاي متبلور بسياربه هم شبيه است تنها حالتشان ازهم متفاوت مي باشد مثا نگ گابرو وسنگ بازالتتركيب شيميايي مشابه دارند ولي درپوسته زمين اين دو سنگ ناهمواري هاي كاما متفاوتي راهيجاد مي كنند.درمواردي هرنوع تركيب شيميايي سنگهاي اتشفشاني باناهمواري هاي ويژه اي مطابقت دارديعني كل ناهمواري به نوع فوران وموادويژه ان مربوط مي شود.وبراي تعيين خطوط الي انها چنانكه اگرمواد تشكيل دهنده نگها بيشترايدي باشدان وقت اتشفشان ازنوع انفجاري خواهدبود بعتاوه مواداسيدي هميشه نگ روشن دارد.ازاينجاست كه تشابهي بسيار نزديك بين نگهاي اتشفشاني روشن رنگ بااتشفشانهاي انفجاري واتشفشان هاي تيره رنگ بااتشفشانهايارام وجوددارد.بعلاوه تركيب يميايي مواداتشفاني نيزممكن است مفاوت باشد واين تفاوت تعيين كنندهان است كه ايامواداتشفاني به صورت يك روانه سيال خارج شده ويابه شك موادجامدبه بيرون پرتاب ده اندوچنانكه به صورت جامدوسخت بيرون امده باشند ان موادرا پيروكلاستيكگويند ودرصورت خروج موادب    صورت سيال روانه گدازه ناميده مي شود                                                                                                                                                                                             

                     

2-انواع كلاسيك چهارگانه فعاليت هاي اتشفشاني 

اكروا كاني شناسمعروف چهارنوع فعاليت اتشفشاني تشخي داده است واين به معني ان نيست كه فقط چهارنوع ازان شاخته شده است بلكه ممكن است فعاليت يك اتشفان تركيبي ازچندنوع باشد.به طور كلي دراتشفشان هاي نوع اول تا چهارم درجه حرارت وسيلان گدازه كاهش يافته وماهيت سنگهاي بيرون ريخته اسيدي مي گرددو انفجارها نيز شديدتر گشته و بعاوه نسبت مواد جامد پرتاب شده بيش از پيش به نسبت مواد سيال    افزايش مي يابد                                                                                                                                                                     

انواع چهارگانه اتشفشانها ي كلاسيك عبارتند از:                                                                                                                                   

الف-نوع هاوايي

اتشفشان نوع هاوايي ازگدازه بسيارسيال ان شناخته مي شودوديگر تظاهرات ازجمله انفجارات پرتاب موادوتشكيل مخروطي ازگدازه بسيار بي اهميت است.فوران ان همواره پيوسته بوده بدين مني كه دهانه اتشفشان به ورت درياچه يي درامده كه موادگدازه دران به حات جوش سال هاي متمادي وجودداردوگاه وبيگاه مواد مذاب براثرلبريز شدن به بيرون ريته مي شود.ازانواع كامل ان كه به خوبي بررسي شده اتشفشانهاي جزايرهاوايي ازجمله مونا-لوااست كه بلندي ان از4100 مترتجاوزمي كندويااتشفشان كيلوا به ارتفاع1235مترمي باشد.ولي دهانه اين اتشفانهاخالي ازموادگدازه است.بيشتربونريزيهاي جزيره ايسندوهمچنين نياماژيراونياگنگو(درياچه جوشان)دركيوو افريقاي مركزي به اين دسته تعلق دارند                                                       

ب-نوع استرومبلي

فعاليت اتشفشاني استرومبلي(نام اين اتشفان ازنام استرومبلي يكي ازجزايرليپاري واقع درشمال سيسيل گرفته ده است)نيزمانندهاوايي پيوسته است ودهانه اين اتشفشان نيزازگدازه سيال پرمي شود اما گاه بگاه ازدهانه ان ستوني ازگدازه سيال پرمي شود اما گاه به گاه ازدهانه ان ستوني از ازگازهاوسنگها پرتاب مي گردد معمولا اين انفجارها خطري ايجاد نمي كنند حتي موادي كه ازدهانه فرو مي ريزد بااينكه مقدارشان بسيارزياد است بازبي خطر مي باشد فعاليت اين نوع اتشفشان درشب فوق العاده تماشايي است.درخارج ازدهانه اتشفشان مواداتشفشاني برروي شيب واريزه ها مي لغزد وددوه هاي دت ان گدازه به صوت ممتدرازير مي گدد.بنابر اين موادي كه ازاتشفان استرومبلي   بيرون مي ريزد ازگدازه ها واسكوريها تشكيل مي يابند.                                                                                                                                                                                         

ج-نوع ولكانو

نام اين اتشفشان ازاتشفشان ولكانوواقع درمنتهااليه قسمتجنوبي جزاير ليپاري گرفته شده است.گدازه ان خيلي لزج است وازانواع قبلي كمتر سيال مي باشدوخيلي سريع سردومنجمدمي گردد.بدي ترتيب دودكش ان درفاصله هرفران مسدودمي گردددرنتيجه فعاليت ان بسيا كاهش يافته ومنحصربه خروج بخارات گوگددارمي شود.برعكس شدت فوران بسيارزياداست دراين صوت پونس(گدازهاي كه بسيار حباب داراست)درمي ايدمواددرشت بخش بسياركوچكي ازموادبيرون ريخته راتشكيل ميدهد.ضمنافوران اتشفشان همراه باخروج توده اي ازدودبه صورت چتري شكل است وشباهت زيادي به انفجاراتمي دارد.روانه هاي اتشفشا وكانو بسيار كم وبعلاوه گسترش محدودي نيزدارند.اين روانه ها خيلي سريع حتي برروي دامنه ها بسيار تندسردومنجمدمي گردند زيرااين روانه هاازگدازه هاي لزج تشكيل مي يابندكه مي توان ريوليت هاازانواع ان به  شمار اورد                                                                                                                                                                                                  

د-نوع پله

   فوران كوه پله واقع درمارتينيك درسال1902به علت فاجعه دردناكش مشهورگشته ونام ان براي نوع چهارم اتشفان هابه كارمي رود گدازه ان باوجوددرجه حرارت زيادبسيارسيال(ريوليت-دوميت-داسيت).فورانهاي اتشفشاني اغلب بافواصل نسبتا طولاني صورت مي گيرد.دراغازفوران اين نوع اتشفشانها مرحله بسيار مشخصي دارندكه همان خروج دودوخاكستر است سپس انفجارشديدي صورت مي گيردكه به ماننداتشفشان هاي نوع ولكانوستوني ازگازوخاكستربيرون مي ايدهمزمان باخروج گازهاوخاكستها ابرهاي سوزان ازقله اتشفشان وياازشكافها ودرزهاي جانبي خارج مي گردد.اين ابرها به رنگ تيره اندوازقطعات وخاكسترهانيزتركيب مي يابندكه به وسيله بخاراب احاطه دهاندوهرطعه همواره به صورت جداگانه استوهرگزباقطعه ديگربرخوردنمي كندوبخاراب كه كم وبيش داراي خاكستر است بين قطعات تشكيل لفافه هايي را مي دهد.ابرهاي سوزان وقتي به پايين مي رسندروي زمين مي چرخندوسرعت ان بين10تا15متردرثانيه متغيراست وجلوترازان نيزموجي ازهواي فرده حركت مي كندكه شبيه حكت هواي فشرده بهمن هااست.مانندبهمن ابرهاي سوزان هرچه درمسيرش قرار گيردازبين مي برند ديوارهارامي افكنندودرختان رامي سوزانند.درسال1902ابرهاي وزان اتشفشان پله شهرسن پيردرمارتنيك رابه كلي ويران كردوفاجعهاي به وجوداوردكه دران همه ساكنين شهرتلف شدند باستثناي  يك زنداني كه ديوارضخيم سلول زندان وي راازمهكه نجات داده بود.بعدازخروج ابرهاي سوزان گدازة خميري شكل ازان بيرون مي ايد كه يابه شكل گنبد ويا به ورت تيغه هايي عمود بردودكش قرار مي گيرند سوزنها ضمن منجمد شدن شكسته شده وبه صورت خرده سنگها ريزش مي كنند.                                                                                                                                                                                               

اغلب اتشفانهاي مركب نوع فوران خودرانسبت به زمان تغيير ميدهند.يعني ازنوع بسيارسيال به نوع بسيارانفجاري تبديل ميشوند.باوجوداين فعاليت نوساني بين دونوع مجاور بسيارفراوان است بدين ترتيب كه گنبدهاي اتشفشانهاي پله اغلب درروي اتشفانهاي ولكانونيزبه وجود مي ايند.بنابراين تنهاوسيله تمايز اتشفشانها سيال بودن      گدازه(مانندهاوايي واسترومبلي)وانفجاري انهات(مانند ولكانوو پله)                                                   

منابع ومآخذ:دريو-ماكس-مباني ژئومورفولوژياشكال ناهمواريهاي زمين-ترجمه مقود خيام-انتشارات مبنا-1382

فهرست مطالب :

تعریف سنگ

تعریف کانی

اقسام کانیها ( سیلیکاتها – غیر سیلیکاتها )

کانیهای ماگمایی – کانیهای رسوبی – کانیهای دگرگونی

 

نمونه های کانیها :

کوارتز – فلدسپات – کائولن – میکای سفید – آمفیبول – پیروکسن – الیوین – تالک – باریت – گالن – استیب نیت – زرنیخ – پیریت – مانیتیت – هماتیت – لیمونیت – کرومیت –گرافیت – کلسیت – دولومیت – ژیپس– انیدریت – هالیت.

انواع سنگها : 

الف- سنگهای رسوبی

                     

1- سنگهای تخریبی: کنگلومرا – ماسه سنگ – سنگ رس.

2- سنگهای رسوبی شیمیایی آهکی : سنگ آهک – دولومیت – مارن – تراورتن – گل سفید – لوماشل .

3- سنگهای رسوبی تبخیری : گچ – نمک .

4- سنگهای رسوبی آلی سوختنی : ذغال سنگ- نفت وگاز

ب- سنگهای آذرین :

1- آذرین درونی : گرانیت – دیوریت – گابرو – پگماتیت .

2- آذرین بیرونی : ریولیت – آندزیت – بازالت – پونس – ابسیدین .

ج – سنگهای دگرگونی :

 شیست – سنگ لوح – گنیس – مرمر – کوارتزیت .

اقسام دگرگونی

عوامل موثر در دگرگونی

اقسام فسیلها

 

 

 

 

 

 

تعریف سنگ:

مواد تشکیل دهنده پوسته زمین را سنگ می گویند مانند سنگ گرانیت- سنگ آهک .

تعریف کانی :

اجزاء تشکیل دهنده سنگ را کانی گویند که معمولا" متبلورمی باشد وترکیب شیمیایی ثابتی دارند مثل کوارتز- میکا – فلدسپات- کلسیت.

البته برای کانی تعریف تخصصی تری بیان می شود ( به مواد جامد،خالص،بلورین که دارای نقطه ذوب معین باشند و موجودات زنده در تشکیل آنها نقشی نداشته باشند کانی می گویند.)

 

اقسام کانــــــــی ها(ازنظر ترکیب شیمیایی وساختمان اتمی به دو دسته تقسیم می شوند )

 

1- کانی های سیلیکاتی : کانی هایی هستند که دارای بنیان سیلیس (سیلیسم-اکسیژن)می باشندو نمونه های آن عبارتند از :کوارتز-فلدسپات ها- میکاها-آمفیبول ها- پیروکسن ها-الیوین

 

2- غیر سیلیکات ها: عبارتند از:

الف- کربناتها مانند کلسیت – دولومیت

ب- سولفیدهامانند زرنیخ – استی بنیت – گالن – پیریت

ج- اکسیدها مانند هماتیت – لیمونیت – منیتیت – کرومیت

د- سولفاتها مانند باریت – ژیپس – انیدریت

ه- کلریدها مانند هالیت – سیلویت

و- فسفاتها مانند آپاتیت – فیروزه

 

اقسام کانیها از نظر منشاء تشکیل سه نوع هستند .

1- کانیهای ماگمایی : که بر اثر سرد شدن موادمذاب ماگما یا گازهای ماگما بوجود آمده اندو به دو دسته سیلیکاتی وغیر سیلیکاتی تقسیم می شوند .

2- کانیهای رسوبی : از ته نشین شدن کانی های مختلف تخریبی یا واکنش های شیمیایی بوجود می آیندمانند سولفاتها – کلریدها .........

3-کانی های دگرگونی : از دگرگون شدن سنگها بوجود می آیند مانند گرافیت و گرونا .

 

مشخصات بعــضی کــانــــی ها

1- کــــوارتـــــز:

دُر کوهی نام دارد، جزء کانی های سیلیکاتی بدون آهن ومنیزیم می باشد .ترکیب آن 

Sio2   می باشد.شکستگی صدفی دارد. سختی آن 7 می باشد یعنی شیشه را خط می اندازد.

خالص آن شفاف است وبه علت ناخالصی به رنگهای مختلف در می آید .

کوارتز غالبا" به صورت منشور 6 گوش است و در دمای 1700 درجه سانتی گرادذوب می شود . آب واسید به جزاسید فلوئوریدریک بر کوارتز اثر ندارد . این کانی در سنگ گرانیت به صورت رگه ایی و در ماسه سنگها وسنگ کوارتزیت وجود دارد .

موارد استفاده از کوارتـــــز

در صنعت شیشه سازی،ساختن عدسی ها، هسته ترانزیستورها،سیستم های مخابراتی ودر پزشکی ازآن استفاده می شود . عقیق نوعی کوارتز است که در جواهر سازی کاربرد دارد .

2- فلـــدسپـــات

جزء کانی های سیلیکاتی است.ترکیب آن سیلیکات آلومینیوم ویکی از فلزات قلیایی سدیم،پتاسیم،کلسیم می باشد .

اقسام فلدسپات ازنظر ترکیب بدو دسته تقسیم می شود .

الف - ارتوکلاز: که صورتی رنگ است ودر سنگهای آذرین روشن وجود داردوترکیب آن

 سیلیکات آلومینیوم وپتاسیم می باشد . Si3O8Alk

ب- پلاژیوکلاز : فلدسپاتهای سدیم وکلسیم دار نامیده می شود و سفید رنگ است .

از تجزیه و هوازدگی شیمیایی فلدسپات خاک چینی (کائولن) بوجود می آید .فلدسپات در منطقه الوند همدان و همچنین در جاده بروجرد – اراک واطراف تویسرکان والیگودرز وجود دارد .

 

3- کــائـــولـــن

از تجزیه فلدسپاتها کائولن بوجود می آید که سفید رنگ است و ترکیب آن سیلیکات آلومینیوم آبدار است .از کائولن در صنعت چینی سازی وسرامیک و صنایع الکتریکی استفاده می شود .

کائولن در روستای حاجی آباد 50 کیلومتری جاده بروجرد – اراک وجود دارد .

4- مـــیـکــای ســـــفـیـد

جزء کانیهای سیلیکاتی می باشد . ترکیب آن سیلیکاتهای آلومینیوم و پتاسیم آبدار می باشد .

به آسانی ورقه،ورقه می شود و در مقابل حرارت مقاومت دارد .اسید بر آن اثر ندارد .

موارد استفاده:

به عنوان طلق چراغها و ...و به عنوان عایق در وسایل الکتریکی بکار می رود .میکای سفید در روستاهای منگاوی 35 کیلومتری جاده همدان – ملایر وجود دارد .

5- آمــفـیـبــــول

جزء کانی های سیلیکاتی می باشد. آمفیبولها سیلیکاتهایی هستند که فرمول مشخص ندارند .

در سنگهای آذرین تیره وجود دارند . یک نمونه آمفیبول آزبست نام دارد که به آن پنبه کوهی می گویند . رنگ سفید مایل به خاکستری دارد جلای ابریشمی دارد .در تهیه لباسهای ضد آتش نخهای نسوز وآجر نسوز و تهیه لوله ها وشیروانی های ایرانیت ودرلنت ترمز اتومبیل ها از آن استفاده می شود .

6- پــیــروکــــــــسن

جزء کانیهای سیلیکاتی میباشد یک نمونه آن اوژیت نام دارد که سیاه رنگ است . ترکیب شیمیایی سیلیکاتهای کلسیم ،آهن ومنیزیم می باشد . در سنگهای آذرین تیره وجود دارد.

7- اولــــیـــویـــــن

جزءکانیهای سیلیکاتی می باشدکه به رنگ سبز زیتونی است. ترکیب اولیوین سیلیکات آهن ومنیزیم می باشد  (MgFe)SiO4

   سختی 6.5است. اسید کلریدریک به آسانی آن را تجزیه می کند.

اولیوین بر اثر تجزیه به سرپانتین و سپس به تالک تبدیل می شود .

8- تالــــــــــک

از تجزیه اولیوین بوجود میآید- ترکیب آن سیلیکات ئیدراته منیزیم میباشد-سفید رنگ است.

از تالک در پزشکی ،لاستیک سازی ،کاغذ سازی ،سرامیک ،پودر بچه وپودرآرایش استفاده می کنند . تالک واولیوین درجاده بروجرد به طرف خرم آباد کیلومتر 25 درده گوشه محسن وجود دارد .

9- باریــــــت

جزءکانیهای غیرسیلیکاتی است- رنگ سفید یا خاکستری-جلای فلزی دارد سختی 2.5 تا 3 وزن مخصوص 4.5 دارد به عنوان گل حفاری چاههای نفت ودر ساختمان دیوارهای راکتور اتمی جهت غیر قابل نفوذ نمودن اشعه ایکس ودر صنایع رنگ سازی به کار می رود.      ترکیب آن سولفات باریم(Baso4 ) می باشد.

 

10- گـــالـــــن

سنگ معدن سرب است. رنگ خاکستری دارد –جلای فلزی دارد- سختی 2.5 تا 3 ترکیب آن

سولفید سرب است   PbS.وزن مخصوص آن 7.5 ،اسید نیتریک گالن را حل نموده و  تولید رسوب گوگردی می نماید .

موارد استفاده در باطری سازی –شیشه سازی ودر حروف ماشینهای چاپ ودرنقاشی وپزشکی جهت ساختن روپوشهای ضد اشعه يX وپوشش راکتور های اتمی از آن استفاده می شود .

گالن در معدن سرب(سرمک) آهنگران در20 کیلومتری جاده ملایر- اراک وجود دارد .

 

11- اســتــیــب نــیــت

فرمول شیمیایی سولفید آنتیموان Sb2S3 – رنگ خاکستری – دارای جلای فلزی می باشد

سختی آن 2 – وزن مخصوص 4.6 – اسید کلریدریک ومخلوط آمونیاک ونیترات نقره بر آن اثر میکند .

موارد استفاده : آلیاژآنتیموان با سرب سبب سختی آن میگردد ازاین آلیاژ در تهیه حروف چاپ، صفحات سربی ،پیل انباره وگلوله های توپ استفاده می شود .در داروسازی ،رنگ سازی و همچنین در ساختن کبریت مورد استفاده قرار می گیرد .

محل  پیدایش روستای داشکسن بهارلو از توابع قروه کردستان .

 

12- زرنیخ

 ترکیب آن سولفید آرسنیک میباشد AS2S3.دورنگ دارد .جلای رزینی دارد .

 زرنیخ زرد( زرنیخ ارپیمان)

 زرنیخ قرمز(رآلگار) دارای سختی 2 وچگالی 3.5 مباشد.ASS

موارد استفاده از این کانی در رنگ سازی ،شیشه سازی، آتش بازی در ساختن ترقه وپزشکی

زرنیخ در تکاب زنجان وجود دارد .

13- پـیـریت

به معنی آتش است به رنگ زرد آتشین وجلای فلزی دارد ودر سنگ های آذرین موجود است وبه طلای ابلهان معروف است . درجه سختی6.5 ،وزن مخصوص 5 ودر اسید کلریدریک حل میشود . از پیریت در تهیه اسید سولفوریک نیز استفاده می گردد.

14- ماگنتیت(مانیتیت)

اکسید مغناطیسی Fe3o4: جذب آهنربا میشود ،دارای رنگ سیاه ،در اسید کلریدریک حل

میشود.در تهیه آهن استفاده میشود ودر کوه آلمه قولاخ روستای باباعلی در 35 کیلومتری جاده همدان- قروه یافت میشود.

15- هماتیت

هماتیت به معنی خون ،به رنگ قرمز (به رنگهای سیاه،قهوه ایی،قرمزیا خاکستری فولادی موجود است) سختی6.5 ، وزن مخصوص5 .این کانی در اسید کلریدریک حل میشود در تهیه آهن از ان استفاده میشود .به مقدار زیاد در معدن چغارت بافق یزد معدن شمس آباد اراک وروستای باباعلی یافت میشود .

16- لیمونیت

ترکیب آن اکسید آهن آبدار است Fe2o3(3H2O). زرد رنگ یا قهوه ای است . در تهیه آهن

از آن استفاده می شود .

17 کرومیت

از ترکیب اکسید آهن وکروم میباشد FeCr2O4. کرومیت به رنگهای سیاه وقهوه ای تیره وجود دارد – خاصیت آهربایی ضعیفی دارد .

ازآن کروم بدست می آورند که درصنایع فلزی بخصوص صنایع آهن استفاده میشود.

کروم سختی وکشش فولاد را در مقابل زنگ زدگی زیاد میکند . درساختن بدنه تانکها ی نفت و کشتیهای جنگی استفاده می شود . در سپر ودستگیره اتومبیل روکشی از کروم می کشند .

کرومیت در اطراف میناب و اسفندقه کرمان وجود دارد.

18- گــــرافیت

به معنی نوشتن میباشد . گرافیت ازکربن تشکیل شده،بسیارنرم است رنگ خاکستری دارد.

گرافیت کانی دگرگونی میباشد از دگرگون شدن زغال سنگها بدست میآید.

درساختن مداد،زغال الکتروموتورها،زغال پیلها،زغال کلاچ اتومبیلها،به عنوان روغن در ماشینهای حرارتی وهمچنین در رنگ سازی ازآن استفاده میشود .

در روستای دره مرادبیک همدان (بالای سیلوار) دره سوخته وجود دارد.

19- کلسیت

ترکیب آن کربنات کلسیم است اگر خالص باشد شفاف یا سفید رنگ است . بلور متوازی السطوح دارد.سختی آن 3میباشد.اسید کلریدریک سرد ورقیق آن را حل میکند .اگر کلسیت راحرارت دهیم به اکسید کلسیم یا آهک ساختمانی تبدیل میشود – بلور سنگهای آهکی است.

موارد استفاده در کارهای ساختمانی ودر کارخانه سیمان به عنوان کمک ذوب بکار می رود و همچنین در رنگ سازی ولاستیک سازی مورد استفاده دارد . در غارهای آهکی به صورت رگه ای در اغلب کوههای آهکی وجود دارد.

20-دولومیت

ترکیب آن کربنات مضاعف کلسیم و منیزیم می باشد . رنگ خاکستری دارد . بر اثر واکنش شیمیایی در دریا به وجود می آید . اسید کلریدریک گرم و غلیظ بر آن اثر دارد .

موارد استفاده آن مانند کلسیت است .

21-ژیپس

بلور سنگ گچ می باشد .سختی آن 2 که با ناخن خط بر می دارد . ترکیب آن سولفات کلسیم آبدار است .CaSO4,2H2O

جزء کانیها یا سنگهای تبخیری می باشد، در دریاچه های شور تشکیل می شود . اگر 120تا130 درجه ی سانتیگراد به آن حرارت داده شود 1.5 مولکول آب آن خارج شده و به گچ بنایی تبدیل می شود .

موارد استفاده: در ساختمان سازی ، مجسمه سازی ، قالب گیری از آن استفاده می شود .

در گردنه ی آوج ، غرق آباد ساوه ،قم ،سمنان و... وجود دارد.

22-انیدرید

ترکیب آن سولفات کلسیم بدون آب است . از ژیپس سخت تر است در ایران ژیپس و انیدرید به سنگ پوشش نفت مشهور است .

23-هالیت

بلور نمک طعام است .بلورهای مکعبی شکل دارد .شفاف و شور مزه است .ترکیب آن کلرید سدیم NaCL می باشد. در دریاچه های شور بر اثر تبخیر به وجود می آید .

موارد استفاده:در صابون سازی ، دباغی ، تصفیه نفت ، سرامیک سازی ، داروسازی و به عنوان خوراک از آن استفاده می شود .

معدن نمک در خرقان آوج ، قم ، سمنان ، بندرعباس ، دریاچه ی قم،دریاچه ی ارومیه و جزیره هرمز وجود دارد.

 

 

انواع سنگها از نظر منشاء تشکیل

 

1- سنگ های آذرین        2- سنگ های رسوبی          3- سنگ های دگرگونی

 

تعریف سنگ های آذرین : سنگهایی هستند که از سرد شدن موادمذاب بوجود می آیند .

 

انواع مواد مذاب :

 

1-     ماگما : مواد مذاب درونی زمین را که دارای گازهای محلول می باشد ماگما می گویند .

2-     گدازه(لاوا): مواد مذابی را که درسطح زمین جریان میابند وفاقد گاز می باشند را گدازه می گویند .

 

اقسام سنگهای آذرین

 

1-     سنگهای آذرین درونی (پلوتونیک): سنگهایی هستند که از سرد شدن تدریجی ماگما دردرون زمین بوجود می آیند ودارای بلور می شوند .

 

نمونه هایی از سنگهای آذرین درونی:

الف- گرانیت : دارای کانیهای کوارتز— فلدسپات (اورتوکلاز) --- میکای سیاه میباشد. دارای خاصیت اسیدی ، رنگ روشن و متبلور بوده ودر الوند همدان وجود دارد.

 

ب- دیوریت : دارای کانیهای میکای سیاه – فلدسپات ( پلاژیوکلاز) --  آمفیبول و کمی پیروکسن است . خاصیت خنثی ، متبلور ودارای رنگ خاکستری است .

 

ج- گابرو : دارای کانیهای پیروکسن-اُلیوین – فلدسپات ( پلاژیوکلاز) می باشد. متبلور دارای خاصیت بازیک و به رنگ تیره می باشد .

د- پگماتیت : دارای کانیهای مختلف بزرگ می باشد. ودر آن کانیهایی مثل میکای سفید - کوارتز - فلدسپات - تورمالین و...وجود دارد . گرانیت – دیوریت – گابرو – پگماتیت در باتولیت الوند  همدان وجود دارد.

 

2-     سنگهای آذرین بیرونی ( آتشفشانی یا ولکانیک)

سنگهایی هستند که بر اثر سرد شدن سریع گدازه درسطح زمین بوجود می آیند و ریز بلور یا فاقد بلور میباشند .

 

نمونه هایی از سنگهای آذرین بیرونی

الف- ریولیت : رنگ روشن – خاصیت اسیدی- فاقد بلور میباشد . از کانیهای کوارتز – میکای سیاه – فلدسپات (ارتوکلاز) تشکیل شده است . در مناطق آتشفشانی مثل باباگرُگرُ- اطراف قروه – جاده قم-- تهران و... وجود دارد .

ب- آندزیت : کانیهای تشکیل دهنده آن مانند دیوریت شامل میکای سیاه – پلاژیوکلاز – آمفیبول وکمی پیروکسن است. دارای خاصیت خنثی بوده ودر باباگرُگرُ– گردنه آوج– علی آباد قم – تفتان و... وجود دارد .

ج- بازالت :ترکیب بازالت مانند گابرو می باشد یعنی از کانیهای پلاژیوکلاز – پیروکسن – اُلیوین و کمی آمفیبول تشکیل شده و دارای خاصیت بازیک می باشد . دارای بلورهای ریز یا فاقد بلور بارنگ تیره می باشد .

د- پونس (سنگ پا) :سنگ آذرین بیرونی است و هنگامی که مواد مذاب درونی به سطح زمین میرسد گازهای موجود در آن خارج شده که محل خروج گازها بصورت حفره باقی می ماند و حالت اسفنجی پیدا میکند و سبب سبک شدن آن میشود . فاقد بلور است . پونس بازالتی سیاه رنگ است. پونس در دماوند – اطراف قزوین وزنجان ودر باباگرُگرُ وجود دارد .

ه- اُبسیدین : مانند شیشه فاقد بلور است . شکستگی صدفی دارد و به رنگهای مختلف در اطراف کوههای آتشفشانی وجود دارد . در تهیه شیشه های رنگی کاربرد دارد .

 

2-سنگ های رسوبی :

       تعریف رسوب : شامل ذرات ریز و درشتی است که منشاء تخریبی یا شیمیایی یا آلی دارد که در مسیر رود یاکف دریا یا دریاچه ها ته نشین شده و منفصل از هم می باشند .

تعریف سنگهای رسوبی : هرگاه رسوبات نرم ومنفصل از هم بوسیله سیمان یا عوامل مختلف به هم بچسبند سنگهای رسوبی بوجود می آیند .

اختصاصات سنگ های رسوبی : دارای دوصفت می باشند .

1-     سنگهای رسوبی بخاطر تغییر جنس یا رنگ رسوبات یا تغییر در شرایط رسوبگذاری ( تغیر سرعت رود ویا پسروی  وپیشروی دریا ) لایه لایه می باشند .

2-     در اغلب سنگهای رسوبی فسیل جانوران و گیاهان گذشته زمین وجود دارند .

تعریف فسیل (سنگواره ) : به آثار وبقایای جانوران وگیاهان گذشته زمین که در سنگ ها پیدا می شوند فسیل می گویند به شرطی که نسل جاندار از بین رفته باشد .

 

انواع سنگ های رسوبی از نظر منشاء

به سه دسته تقسیم میشوند

1-     سنگ های رسوبی تخریبی : سنگهایی هستند که از به هم چسبیدن ذرات تخریبی سنگهای دیگر بوسیله سیمانی از جنس آهک یا سیلیس یا هماتیت بوجود می آیند .

نمونه هایی از سنگهای رسوبی تخریبی

الف- کــنگــلو مــرا: سنگهای درهم نامیده میشود که جزء سنگهای رسوبی تخریبی است،از به هم چسبیدن ذرات ریگ ،شن وماسه بوسیله خمیره ایی کنگلومرا بوجود می آید .کنگلومرا دو نوع است .

1- اگر قطعات تشکیل دهنده کبگلومرا صاف وصیقلی باشند به آن پودنگ می گویند

2- اگر قطعات تشکیل دهنده کنگلومرا زاویه دار باشند برش نام دارد .Beresh) )

کنگلومرا مشخص کننده سواحل دریاهای گذشته زمین است .

 

ب- ماسه سنگ :هر گاه ذرات ماسه (قطر ذرات ماسه بین 6/. تا2میلیمتر است) بوسیله خمیره ای به هم بچسبند وسخت شوند ماسه سنگ نامیده میشود . اغلب ماسه سنگها متخلخل میباشند وآب ونفت در آنها ذخیره میشود .

 تفاوت کنگلومرا وماسه سنگ در قطر ذرات وبافت آنها می باشد .

ج- سنگ رس(سنگ رست) : جزء سنگهای رسوبی تخریبی است. از بهم چسبیدن ذرات رُس (قطر ذرات رُس از 6/. میلیمتر کمتراست) براثر فشار طبقات بالایی ومتراکم شدن بوجود میآید. نوعی سنگ رُس لایه لایه شیل نام دارد که به علت ناخالصی به رنگهای مختلف وجود دارد .

 

2-     سنگهای رسوبی شیمیایی وآلی وتبخیری: سنگهایی هستند که بر اثر واکنش شیمیایی یا از اجتماع پوسته جانداران یا تبخیر آب دریاچه ها بوجود می آیند .

 

اقسام سنگهای رسوبی شیمیایی عبارتند از :

1-     سنگهای آهکی : سنگهایی هستند که دارای بنیان کربنات می باشند واز طریق شیمیایی یا بر اثر فعالیت جانداران بوجود می آیند و خود به شش گروه تقسیم می شوند .

الف- سنگ آهک( caco3)

به رنگهای مختلف وجود دارد. بلور آن کلسیت است وبر اثر حرارت به آهک ساختمانی تبدیل میشود . ( یعنی cao).

ب- دولومیت- کربنات مضاعف کلسیم ومنیزیم میباشد وبه رنگ خاکستری است. از طریق شیمیایی در دریا بوجود میآید و اسید کلریدریک گرم وغلیظ بر دولومیت اثر دارد .

ج- گل سفید – از اجتماع پوسته آهکی پلانگتونها (روزن داران) بوجود میآید یعنی منشاء آلی دارد وسفید رنگ است .

د- تراورتن – سنگ آهک روشن ومتخلخلی است که در دهانه چشمه های آهکدار رسوب می نماید وبه عنوان سنگ روکار ساختمان بکار می رود .

ه- مارن – سنگ آهکی است که در آن رُس وجود دارد یعنی ( سنگ آهک + رُس)و در تهیه سیمان بکار میرود.

و- لوماشل – سنگ آهکی است که از اجتماع صدف جانوران دریا بوجود آمده باشد .

2- سنگهای تبخیری : سنگهایی هستند که بر اثر تبخیر آب دریاچه های شوروبه حد اشباع رسیدن نمکهای آن بوجود میآید . نمونه های آن عباذتند از :

الف سنگ نمک (Nacl )

کلرید سدیم نام دارد وشور مزه است بلور آن مکعبی است که به آن هالیت می گویند .

ب- سنگ گچ- ( Caso4,2H2o )

ترکیب آن کلسیم آبدار است سختی 2 دارد وبا ناخن خط بر میدارد . بر اثر حرارت به گچ بنایی تبدیل می شود .

3- سنگهای سوختی ( سوخت های فسیلی )

سنگهایی هستند که از تجزیه و تخمیر اندامهای گیاهان وجانوران بوجود می آیند و انرژی زا هستند . که انواع سنگهای سوختی عبارتند از : ذغال سنگ – نفت وگاز- شیل نفتی – قیر طبیعی.

طرز تشکیل ذغال سنگ : از تجزیه اندامهای گیاهان گذشته زمین که بین رسوبات دریا مدفون شده  بوجود آمده است. چند نمونه آن عبارتند از

الف- تورب قهوه ایی رنگ ونارس است با دود زیاد. 

ب- لیگنیت سیاه رنگ است حدود 80./. کربن دارد .

ج-آنتراسیت سیاه رنگ است حدود 95./. کربن دارد .

ذغال سنگ ایران حدود 195 میلیون سال پیش یعنی در دوره ژوراسیک بوجود آمده است.

نفت وگاز : از تجزیه وتخمیر مواد آلی جثه پلانگتونهای گذشته زمین در دریاها بوجود آمده یعنی نفت منشاء آلی دارد که ترکیب آن هیدروکربور است واغلب در مخازن تاقدیسی شکل دربالای آب شور دریاهای گذشته ذخیره شده است. نفت ایران در دوران سوم یعنی دوره های اُلیگوسن ومیوسن بوجود آمده است .

 

تعریف دگرگونی (متامورفیسم) : هرگاه سنگهای رسوبی یا آذرین در مدت زمان طولانی تحت فشار یا گرمای زیاد قرار گیرند ونوع کانیها وبافت سنگ عوض شود،سنگ جدید را سنگ دگرگونی می گویند وبه این عمل دگرگونی می گویند .

 

عوامل موثر در دگرگونی عبارتند از :1-گرما 2- فشار 3- محلول های شیمیایی مخصوصا" آب می باشد که سبب دگرگونی سنگها می شوند .

 

اقسام دگرگونی: 1- حرارتی 2- مجاورتی 3- دینامیکی 4- دفنی 5- ناحیه ایی(عمومی) .

 

1-     دگرگونی حرارتی : هرگاه گدازه که از دهانه آتشفشان خارج میشود به خاطر داشتن گرمای زیاد سنگهای مسیر راه را پخته وآنها را دگرگون کند به این دگرگونی حرارتی می گویند که گرما در آن بسیار موثر است .

2-     دگرگونی مجاورتی : هرگاه ماگمای درونی زمین گرمای خود را به سنگهای اطراف (سنگهای درونگیر) منتقل کند سنگهای اطراف پخته یا دگرگون می شوند مثل دگرگونی مجاورتی اطراف باتولیت الوند همدان – در این دگرگونی گرما موثر است .

 

تعریف هاله دگرگونی : محدوده دگرگون شده اطراف دگرگونی مجاورتی و...را هاله دگرگونی می گویند . مثل هاله دگرگونی اطراف الوند که به شعاع 7 کیلومتر سنگهای اطراف دگرگون شده است .

3-     دگرگونی دینامیکی: هرگاه بر اثر زلزله طبقات زمین نسبت بهم جابه جا شوند سنگهادر محل جابه جایی بر اثر اصطکاک و گرمای بوجود آمده وتا چند متر سنگهای اطراف جابه جایی دگرگون می شوند در این دگرگونی گرما و حرکت موثر هستند .

4-     دگرگونی دفنی : هر گاه رسوبات در دریا به علت سنگینی رسوبات و فرو رفتن کف دریا زیر هزاران متر رسوب مدفون شوند در زیر بر اثر گرما واز بالا بر اثر فشار طبقات دگرگون می شوند . در این نوع دگرگونی گرما و فشار موثر هستند .

5-     دگرگونی ناحیه ایی (عمومی) : هر گاه منطقه وسیعی از سنگهای رسوبی بر اثر فشار و گرما دگرگون شوند ، دگرگونی ناحیه ای نامیده می شود . مثل دگرگونی دو طرف جاده همدان به طرف ملایر و تویسرکان .

تعریف بافت : به ظاهر سنگ که مربوط میشود به قطر ذرات و شکل ذرات و طرز آرایش آنها نسبت بهم بافت می گویند .

اقسام بافت در سنگهای دگرگونی :

1-     بافت لایه لایه که سنگ بخاطر داشتن ساختمان و نوع کانی ها لایه لایه می شود .

2-     بافت دانه دانه ایی که سنگ بخاطر داشتن بلور دانه دانه می باشد .

اقسام سنگهای دگرگونی :

1-     شیست: بافت لایه لایه دارد،سطح آن ناصاف است.از دگرگون شدن شیل (سنگ رُس) بوجود می آید. در سطح آن کانیی وجود دارد که به همان نام نامگذاری می شود

 ( میکاشیست- آمفیبول شیست- تالک شیست و...) رنگ آن خاکستری است .

2-     سنگ لوح : بافت لایه لایه دارد. خاکستری رنگ است . دارای سطح ناصاف وفاقد کانی است . از دگرگون شدن شیل (سنگ رُس) بوجود می آید .

3-     گنیس (گنایس) : بافت لایه لایه دارد . سطح سنگ بطور متناوب از خطوط تیره وروشن بوجود آمده بر اثر فشار زیاد کانیهای تیره و روشن از هم جدا شده اند . از دگرگون شدن گرانیت یا کنگلومرا بوجود می آید .

4-     مرمر: بافت دانه دانه دارد. رنگ های مختلف دارد. از دگرگون شدن سنگ آهک بوجود می آید . ترکیب کربنات کلسیم دارد. بلور آن کلسیت است .

5-     کوارتزیت : بافت دانه دانه دارد . رنگ سفید یا خاکستر ی دارد. بسیار سخت است . بلورهای آن کوارتز است. از دگرگون شدن ماسه سنگ بوجود می آید .

 

فسیل ها :

تریلوبیت – بازوپایان (اسپی ریفر- رنگونلا- پرودکتوس)

 مرجانها(زافرانتیس) از فسیل های مشخص کننده دوران اول ( دوران پالِِیوزوییک) می باشند .

آمونیت ها- بلمنیت ها- دوکفه اییها (گریفه آ)

 – خارتنان( میکراستر- کلیپاستر) فسیل های مشخص کننده دوران دوم (دوران مزوزویک) می باشند .

فسیل پکتن- تک سلولی نومولیت از فسیلهای مشخص دوران سوم می باشند .  

                                                                                               پایان